SOŁECTWA

Sołectwa

Ryszard Demby w książce „Olecko, czasy, ludzie, zdarzenia” (rok wyd. 2000) podaje ciekawe dane historyczne dotyczące historii wielu miejscowości położonych na terenie gminy Wieliczki.

BARTKI założono w 1508 roku jako wolną wieś, ale 11 listopada 1511 roku margrabia brandenburski Albrecht potwierdził, że już w roku 1475 Paweł z Kleszczewa nabył tu prawo do 1/2 służby zbrojnej, co się wiązało z nadaniem ziemi. W 1800 roku mieszkali w Bartkach chłopi chełmińscy, czyli wolni. Wieś należała do parafii w Gąskach i w 1938 roku liczyła 55 mieszkańców. W tym czasie wartość hektara ziemi wyceniono w tej miejscowości na 690 marek – najwyżej spośród wszystkich wsi powiatu. Nazwa „Bartki” wywodzi się od rodzimego imienia, podobnie jak wiele innych nazw miejscowości w powiecie (Jaśki, Lenarty – od Leonarda – czy Urbanki). Niemiecka nazwa tej wsi „Bartken” różniła się od polskiej tylko końcówką.

CIMOCHY. Już w roku 1476 komtur z Pokarmina nadał w tej miejscowości Klimkowi Rusinowi i jego bratu Czymochowi 15 włók nad Strumykiem Twardowskim na prawie magdeburskim z obowiązkiem jednej służby zbrojnej. Wieś otrzymała przywilej lokacyjny od księcia Albrechta 20 lipca 1548 roku. Sześciu sołtysów-zasadźców otrzymało tu 6 włók sołeckich boru oraz 60 do zasiedlenia chłopami czynszowymi. W 1800 roku znajdował się w Cimochach majątek i siedziba domeny państwowej. Jako duża osada przygraniczna Cimochy miały dwie komory celne, urząd pocztowy od 1860 roku, szkołę trzyklasową, powstałą w 1758 roku, a w latach międzywojennych – urząd żandarmerii, szkołę zawodową, lekarza dentystę, akuszerkę i kilka zakładów rzemieślniczych. W 1938 roku wieś liczyła 849 mieszkańców. Jej nazwa wywodzi się od ruskiej formy imienia Tymoteusz (Czymoch). W przeszłości używano też innych nazw: Gross Czymochen, Domäne Czymochen, Zarnowa, Dzimochen. W roku 1928 Cimochy otrzymały niemiecką nazwę urzędową Reuss.

DĄBROWA po roku 1945 włączona do majątku Nowy Młyn – stanowi część Kleszczewa. Do roku 1928 nazywana była Dombrowa, później otrzymała niemiecką nazwę – Eichtal. W latach międzywojennych posiadała jednoklasową szkołę, do której w 1935 roku uczęszczało ogółem 44 uczniów.

GĄSIOROWO, GĄSIORÓWKO. W roku 1553 książę Albrecht nadał Stańkowi, Grzegorzowi, Łazarzowi i Szymonowi z Golubia 8 włók w zamian za 8 włók sołeckich nad Jeziorem Oleckim Wielkim. Cztery włóki otrzymali w Golubiu, pozostałe cztery „za rzeką Legą przy moście, którędy droga wiedzie do Kleszczewa”, czyli w Gąsiorowie. Już w roku 1475 wielki mistrz H. von Richtenberg wyznaczył tu 3 włóki, na których powstały Stare Golubie w pow. ełckim. W 1553 roku książę Albrecht nadał Pawłowi z Golubia i jego synowi oraz Stańkowi z Golubia i jego braciom młyn i folusz oraz dwie włóki za Legą między Kleszczewem a Jelitkami na prawie chełmińskim. Gąsiorowo miało powstać w wyniku oddzielenia się w 1719 roku od wymienionych posiadłości. Obie te wsie były zamieszkałe przez wolnych chłopów chełmińskich. W 1938 roku Gąsiorowo liczyło tylko 65 mieszkańców i dzieci szkolne uczęszczały do jednoklasowej szkoły w Babkach Gąseckich. W tym samym roku Gąsiorowo otrzymało niemiecką nazwę Klinken. Wcześniej używane nazwy tej miejscowości to Gross Gonschorowen, Gonziorowen, Gonsoroffen. Dwór Gąsiorówko nazwano Kleinkioewen.

GUTY – to majątek należący od 1567 roku do rodziny Wojdowskich. Jego powstanie przedstawiono w rozdziale „Jak założono Olecko”, gdyż Adam Wojdowski był zasadźcą-sołtysem miasta. Około 1800 roku cały obszar dawnej posiadłości Wojdowskich stanowił majątek szlachecki. Szkoła powstała tu w roku 1902. Miejscowość ta w 1938 roku należała do parafii Wieliczki i liczyła 206 mieszkańców. Nosiła nazwę Gutten. Wcześniej nazywana była Guttek i Gutteck.

JELITKI powstały jako wolna wieś 16 listopada 1486 roku. W tym czasie wielki mistrz krzyżacki Märten Truchsess nadał za pośrednictwem Hansa von Tieffena braciom Janowi, Michałowi i Rafałowi 4 włóki na prawie magdeburskim w pobliżu miejsca, gdzie dwa lata później powstało Kleszczewo. W 1938 wieś liczyła 104 mieszkańców i nosiła niemiecką nazwę Gelitten. Nazwą oboczną tej miejscowości była nazwa Siemiętki.

KLESZCZEWO. Komtur z Pokarmina wydał przywilej 5 marca 1488 roku, na mocy którego nadawał Stańkowi, Piotrowi i Janowi – synowi Mikołaja – oraz Maćkowi, Bernardowi i Marcinowi 45 włók na prawie magdeburskim, zobowiązując ich do trzech służb zbrojnych. Kleszczewo powstało więc jeszcze w czasach krzyżackich, w początkowym etapie osadnictwa na ziemi oleckiej. W 1800 roku była to wolna wieś, należąca do parafii Wieliczki, z dwuklasową szkołą, która powstała około 1740 roku. W 1938 roku Kleszczewo nazwano Kleschen (inne nazwy miejscowości: Kleszöwen, Clöschtzewa) i liczyło 623 mieszkańców. Posiadało pocztę, urząd kontroli mięsa i posterunek żandarmerii.

KRUPIN miał podwójną nazwę, nazywany był bowiem także Markowicami. W 1938 roku zmiana nazwy dotyczyła jedynie końcówki, wobec czego urzędowa wersja nazwy wsi brzmiała Krupinnen.
Krupin powstał w 1561 roku w wyniku kupna przez braci Pawła i Stańkę Markowiczów z Niedźwiedzkich czterech włók boru od starosty książęcego między Markowskimi a Oleckiem. Powstała tu wieś czynszowa, którą w XVIII wieku dzierżawili Dzięgielowie, szlachta polska. W 1913 roku znajdowała się we wsi dwuklasowa szkoła i urząd pocztowy. Miejscowość ta liczyła łącznie z Imionkami (Prostkergut) i Nowymi Reczkami 518 mieszkańców. Kilka chałup wiejskich w Krupinie stanowi przykład starego mazurskiego budownictwa ludowego.

KRZYŻEWKO nazywane było dawniej Refusowizna, Krzisöwken. Niemiecka nazwa urzędowa, przyjęta w 1921 roku, to Rehfeld. W roku 1559 starosta książęcy, Krzysztof Glaubitz, sprzedał Januszowi Kirsznerowi z Niedźwiedzkich sześć włók ziemiańskich nad granicą litewską. Powstała tu wolna wieś. Na przełomie XVIII i XIX wieku zamieszkiwali ją wolni chłopi chełmińscy. W 1938 roku miejscowość liczyła 65 mieszkańców.

MARKOWSKIE istniały już w roku 1561. 27 września 1613 roku nadane zostały na prawie lennym staroście oleckiemu, Baltazarowi Fuchsowi, który zrzekł się za to 50 włók w starostwie ryńskim. W roku 1800 Markowskie były wsią szlachecką i w XIX wieku wyróżniały się porządkiem i gospodarnością – w dużym stopniu dzięki działalności miejscowego reformatora – Jana Jenczio, o którym wspominano już wcześniej. Miejscowa szkoła powstała około 1740 roku. W XIX wieku wieś nazywano także Markowiczową Wolą. Nazwę późniejszą, Markowsken, zamieniono w 1938 roku na Markau. W tym czasie mieszkało w Markowskich 337 osób.

NIEDŹWIEDZKIE po raz pierwszy założone zostały na mocy nadania komtura z Pokarmina w 1476 roku, który zapisał 15 włók niejakiemu Stańkowi na prawie magdeburskim „nad strumykiem w borze”, zobowiązując go do jednej służby zbrojnej. W roku 1558 Krzysztof Glaubitz, starosta straduński, sprzedał w tym miejscu Pawłowiczom z Niedźwiedzkich: Janowi, Jakubowi Stańkowi dwie i pół włóki nad granicą litewską. Była to wolna wieś, która w XVIII wieku znajdowała się w rękach szlacheckiej rodziny polskiej Wierzbickich. Posiadała dwuklasową szkołę, założoną na przełomie XVIII i XIX wieku. Pierwszy młyn powstał w Niedźwiedzkich już przed rokiem 1515. Na miejscu znajdowała się ajencja pocztowa. Niemiecką nazwę miejscowości – Bärengrund ustalono już w 1926 roku. Wcześniejsze nazwy wsi – Niedwiedzken, Niedzwidzken. W 1938 roku zamieszkiwało w niej 380 osób.

NORY obejmowały dwór i młyn oraz folwark Norki. Miejscowość ta istniała już w 1553 roku, a przywilej lokacyjny na cztery włóki sołeckie otrzymała od starosty straduńskiego, Krzysztofa Glaubitza, w 1560 roku. W XVII i XVIII wieku znajdowała się w rękach polskiej rodziny szlacheckiej Okołowiczów.
Niemiecka nazwa miejscowości – Nordental.

OLECKO MAŁE już istniało w 1541 roku, gdyż książę Albrecht podał do wiadomości w roku następnym, że Bartosz Leśnicki z Mazowsza kupił od starosty książęcego w Stradunach osiem włók sołeckich na prawie chełmińskim w celu wykarczowania boru i założenia wsi na 60 włókach między Kleszczewem a Wieliczkami. Do włók sołeckich należała też wyspa. Zachował się przywilej lokacyjny tej miejscowości z 11 lutego 1542 roku. Szkoła powstała tu pomiędzy rokiem 1763 a 1786. Aż do XX wieku wieś miała podwójną nazwę: Olecko Małe i Pierdzilewo (lub Pierdziłowo), które wywodziło się od przezwiska – znanego na Mazurach sposobu tworzenia nazw miejscowych (np.Bździele, pow.ełcki). W 1938 roku Olecko Małe liczyło 518 mieszkańców. Nazwę wsi ustalono w tym roku na Herzogshöhe.

PUCHÓWKA nazywana była też Rostekwolln, Rostey Wolli, Puchowken. Nazwy wcześniejsze wywodzą się zapewne od założyciela, Bartka Rostka, który nabył tu dwie włóki od starosty książęcego i założył 25 października 1565 roku wieś czynszową na 20 włókach. Jednoklasowa szkoła powstała w Puchówce na przełomie XVIII i XIX wieku, ale prawa otrzymała dopiero w połowie XIX wieku. Część wsi nazywana była Puchowica (Friedrichsberg). Stanowiła ona od 19 lutego 1903 roku jedną całość jako jednostka administracyjna z Puchówką. W 1938 roku miejscowość ta nazywała się Wiesenfelde i liczyła 229 mieszkańców.

RYNIE były wolną wsią, powstałą w wyniku nadania przez księcia Albrechta 19 października 1562 roku komornikowi straduńskiemu 3 włók w Krzyżewie nad strumykiem Czerwonką. Ponieważ przywilej lokacyjny spłonął, właściciele wsi, nazywanej Ryniami (Ryngi, Ringen) – Jeżowiczowie – prosili księcia w 1614 roku o jego odnowienie. Wieś liczyła w 1938 roku 61 mieszkańców.

SOBOLE – to najstarsza miejscowość na ziemi oleckiej spośród osad założonych jeszcze w czasach krzyżackich. Komtur pokarmiński nadał tu w 1471 roku w miejscu zwanym Pohybel Stańkowi Litwinowi 15 włók na prawie magdeburskim. Wieś zamieszkiwali wolni chłopi. Szkoła powstała w Sobolach około 1740 roku. W 1938 r. wieś liczyła 243 mieszkańców i otrzymała niemiecką nazwę Richtenberg – dla upamiętnienia jej założyciela, wielkiego mistrza Zakonu – Heinricha von Richtenberga.

STAROSTY powstały w wyniku podwójnego nadania. Najpierw książę Albrecht nadał Mikołajowi z Kleszczewa – „staroście” (stąd nazwa wsi) sześć i ćwierć włóki oraz dwie dalsze podarował za zasługi. Rzecz miała miejsce 8 stycznia 1538 roku. W roku 1563 tenże książę Albrecht nadał Mikołajowi Müllerowi z Kleszczewa dwie włóki z młynem. Około 1800 roku była to wieś szlachecka, z młynem wodnym i jednoklasową szkołą, która powstała jednak później i uległa z czasem likwidacji. W 1938 roku Starosty liczyły 84 mieszkańców i nosiły nazwę niemiecką Müllersbruck.

SZESZKI k/Cimoch. Komtur i namiestnik pruski, Szymon von Drahe, w czasie nieobecności wielkiego mistrza Zakonu w Prusach krzyżackich zaświadczył w 1508 roku, że Jan i Roman Bartudłowie kupili od wielkiego mistrza pod Zabielnem za 40 grzywien mniejszej wagi, 12 wołów i 2 kuny – 15 włók na prawie magdeburskim.
Pod koniec XVIII wieku wieś zamieszkiwali wolni chłopi. W 1938 roku liczyła ona 398 mieszkańców i nazwana została Draheim. Wcześniejsze jej nazwy to Seeszken, Seesken. Część wsi stanowiło leśnictwo Chmielnik (Klassenthal)

URBANKI. Starosta książęcy Krzysztof Glaubitz sprzedał 14 grudnia 1558 roku Urbanowi Moellerowi i Tomastowi Łojowi z Iwaszek 6 włók ziemiańskich na prawie chełmińskim nad granicą litewską. W tym samym roku 2,5 włóki kupili tu Jan i Stańko Pawłowicze z Niedźwiedzkich. Były to więc dwie odrębne wsie, o czym świadczy liczba mnoga nazwy. W roku 1800 mieszkali w Urbankach wolni chłopi chełmińscy. W 1938 roku wieś liczyła 59 mieszkańców i zachowała starą polską nazwę.

WIELICZKI istniały już w roku 1540. Była to wieś czynszowa, założona na 40 włókach na prawie chełmińskim. Parafia Wieliczki powstała około 1552 roku i wkrótce potem założono tu szkołę parafialną. W 1600 roku we wsi mieszkali sami Polacy. Jeszcze w roku 1833 do szkół na terenie parafii uczęszczało 613 dzieci polskich i 23 narodowości niemieckiej. Wśród tych pierwszych znajdował się Krystyn Lach z Wojnasów, późniejszy pisarz i filozof, który na przełomie XVIII i XIX wieku uczył się w szkołach w Wojnasach i Wieliczkach. W 1938 roku Wieliczki liczyły 616 mieszkańców i otrzymały niemiecką nazwę Wallenrode.

WILKASY – to wolna wieś założona w 1505 roku na prawie magdeburskim. Trzy lata później wielki komtur, Szymonvon Drahe, poświadczył, że Fryderyk, książę saski, ówczesny mistrz zakonu krzyżackiego, sprzedał Janowi, Jerzemu i Pawłowi 15 włók między Sobolami a Niedźwiedzkimi, w wyniku czego powstały Wilkasy. Pod koniec XVIII wieku dzierżawili lub posiadali tę wieś Wierzbiccy – szlachta polska. W tym czasie powstała w Wilkasach szkoła ludowa, do której w 1935 roku uczęszczało 68 dzieci. W 1938 roku zamieszkiwało we wsi 420 osób. Jej urzędowa nazwa, zawierająca od początku rdzeń staropruski, brzmiała Willkassen.

WOJNASY powstały 25 lipca 1553 roku, gdy starosta książęcy Krzysztof Glaubitz sprzedał dwie włóki sołeckie Wojtkowi Wojnasowi i Mikołajowi Nurkowi. Sprowadzili oni osadników, którzy zagospodarowali dalszych 40 włók przewidzianych na założenie w tym miejscu wsi czynszowej. Szkoła powstała w Wojnasach w połowie XVIII wieku. Uczęszczał do niej m.in. Krystyn Lach, syn miejscowego gospodarza, w późniejszych latach wybitny publicysta, etnograf, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. W 1938 roku Wojnasy liczyły 208 mieszkańców.